SỐNG
ĐẠO QUA THĂNG TIẾN
CÁC MỐI QUAN HỆ GIA ĐÌNH 
Gia đình được coi là
môi trường đầu tiên mà người Kitô hữu cần chinh phục trước khi chinh
phục thế giới bên ngoài. Thế nhưng, sống đạo trong môi trường gia
đình không phải là điều dễ, vì môi trường ở ngoài chúng ta có thể
chọn, nhưng gia đình thì không có lựa chọn! Đó là vợ chồng, con
cái, cha mẹ, anh chị em, vv. đúng như có người nói, “Bạn có thể
chọn bạn để chơi, nhưng bạn không thể chọn cha mẹ hay anh chị em
của mình”!
Môi trường gia đình
Trong mười điều răn, ba điều răn đầu nói về bổn phận của chúng ta
đối với Thiên Chúa, “Ngươi hãy yêu mến Đức Chúa, Thiên Chúa của
ngươi hết lòng, hết linh hồn, hết trí khôn ngươi”; và bảy điều răn
còn lại nói về thái độ của chúng ta đối với con người, “Ngươi hãy
yêu mến người đồng loại như chính bản thân mình”.
Nói đến gia đình là chúng ta nói đến điều răn thứ bốn, “Thảo kính
cha mẹ”. Sách Toát Yếu Giáo Lý Công Giáo, 
điều
455 nói rõ hơn, “Điều răn thứ tư dạy chúng ta phải tôn kính và chăm
sóc cha mẹ và những ai được Thiên Chúa trao ban quyền hành để mưu
ích cho chúng ta”.
Còn điều 456 nói về bản chất của gia đình trong kế hoạch của Thiên
Chúa như sau: “…Thiên Chúa đã thiết lập gia đình và đặt nền tảng
căn bản cho gia đình. Hôn nhân và gia đình được sắp xếp hướng về
thiện ích của đôi vợ chồng, về việc sinh sản và giáo dục con cái…
Trong Đức Kitô, gia đình trở thành một Hội thánh tại gia, vì đó
là một cộng đoàn đức tin, đức cậy và đức mến.”
Như vậy, chúng ta thấy gia đình là một cộng đoàn yêu thương. Thế
nhưng, sống với người thân thực sự không phải dễ dàng. Từ khởi đầu
của nhân loại, gia đình đã có mối bất hoà. Đức Chúa phán với Cain:
“Em của ngươi là Aben ở đâu rồi?” Cain thưa, “Con không biết. Con
là người giữ em con hay sao?” (St 4:9) Thực sự, ông đã giết em,
do ganh tức vì Chúa nhận của lễ của em mà chê trách của lễ của mình.
Và vì hành vi tàn ác đó, Chúa đã phạt Cain lang thang phiêu bạt
trên mặt đất, đi khuất mắt Đức Chúa.
Trong thực tế, chúng ta biết có những cặp vợ chồng xung khắc nhau
đến nỗi không thể sống chung dưới cùng một mái nhà; và trái lại,
cũng có những người không thể sống an vui mà không có người thân
thích bên cạnh. Người thân, vì vậy, có thể là nguồn sức mạnh cho
mình, nhưng cũng có thể gây nên vấn đề. Ngay cả các thánh cũng gặp
khó khăn khi sống với người thân gia đình.
Thánh Phanxicô thành Assisi khi còn trẻ là người ăn chơi, đi lính
rồi bị bắt, được ông bố là người giàu có đút lót để chuộc ra. Nhưng
sau đó trong một cơn trọng bệnh, được Chúa gọi, ngài đã thay đổi
cuộc sống. Ngài đã lấy tài sản của mình bố thí, rồi còn lấy cả tiền
của bố mẹ phân phát cho người nghèo nữa. Ngài đã bị ông bố đưa ra
trước mặt vị giám mục sở tại để được xét xử. Khi bị ông bố từ, ngài
đã cởi bỏ tất cả áo quần đang mang trên mình và nói, “Con gọi cha
là cha của con dưới đất, nhưng từ nay con có người Cha ở trên trời”.
Và ngài để mình trần bỏ nhà ra đi.
Như vậy, chúng ta thấy, mối giây gia đình không bảo đảm người thân
của mình sẽ đối xử tốt với mình, hoặc điều họ muốn là tốt cho mình.
Gia phả của Chúa Giêsu
Chúng ta biết Chúa Giêsu được sinh ra trong một gia đình. Thánh
sử Matthew kể lai lịch Chúa từ tổ phụ Ápraham đến vua Davit là mười
bốn đời, và từ thời vua Davit đến thời lưu đày ở Babylon là mười
bốn đời, và từ thời lưu đày đến Đức Kitô cũng là 14 đời. Trong suốt
chiều dài lịch sử đó, chúng ta thấy Thiên Chúa có một cách thức
đặc biệt tuyển chọn gia tộc cho Người. Tổ phụ Ápraham đã không chọn
trưởng tử Isramel mà chọn Isaac, con của lời hứa sinh bởi bà Sarah.
Rồi đến lượt Isaac, đáng lẽ ông đã chúc lành cho Assau là con trưởng,
nhưng bà mẹ lập mưu để Jacop là em được chúc lành.
Nhưng chính Jacop lại cũng không chọn trưởng nam nối dòng mà chọn
người con thứ tư là Giuđa. Giuđa không những đã phạm tội cùng với
các anh em bán em là Giuse qua Ai-cập, mà còn ăn ở bất chính với
con dâu trưởng của mình.
Bà nội của vị vua danh tiếng lẫy lừng Davit là một người ngoại kiều,
đó là bà Rút, thuộc dòng Moáp. Bà đã có một đời chồng, và khi chồng
chết đã theo mẹ chồng là bà Naomi về Bêlem, rồi tái hôn với ông
Bô-át. Lúc còn là vì vua trẻ, Davit không phải là người thánh thiện.
Ông đã phạm tội ngoại tình và sát nhân.
Các đời vua sau, kể cả vua Salomon, và các vua trong thời lưu đày,
không mấy người trung thành với Chúa. Nhưng ý Chúa nhiệm mầu, khi
đến gần thánh cả Giuse và Mẹ Maria, thì dòng nước trở nên trong
lành thánh thiện để Đức Giêsu Kitô ra đời.
“Không phải anh em đã chọn Thầy, nhưng chính Thầy đã chọn anh em,
và cắt cử anh em để anh em ra đi sinh được hoa trái” (Jn 15:16).
Chúa đã tiền định để chúng ta được sinh ra trong một gia đình, và
đóng một vai trò trong môi trường chúng ta sinh sống. Dầu gia phả
của chúng ta có thế nào đi chăng nữa, Chúa đều có thể làm cho trong
lành nếu chúng ta biết vững tin vào thánh ý của Người.
Chúng ta biết, sau khi giết em, Cain đã đi lang thang trong nỗi
lo sợ bị người ta hãm hại, nhưng Đức Chúa phán, “Không đâu! Bất
cứ ai giết Cain sẽ bị trả thù gấp bảy” và Ngài ghi dấu trên Cain
để bất cứ ai gặp ông khỏi giết ông (xem St 4:14-15). Tình thương
của Chúa thật sự chúng ta không hiểu nổi.
Cấu trúc của gia đình Việt Nam
Người Mỹ nhấn mạnh đơn vị gia đình theo nghĩa hẹp, bao gồm cha mẹ
và con cái. Nói chung, họ quan niệm cuộc sống gia đình có một giới
hạn thời gian. Chúng ta có thể hình dung, ở Mỹ, một gia đình được
hình thành là do hai cá nhân đến tuổi trưởng thành, gặp nhau, hẹn
hò, kết hôn, rồi có con cái. Họ nuôi con khôn lớn, lo lắng học vấn,
nghề nghiệp để chúng tự lập, rồi ra riêng. Chúng lại lập gia đình,
và tái diễn tiến trình như cha mẹ họ.
Tuy nhiên, giá trị và cấu trúc gia đình Việt Nam có khác. Vì chịu
ảnh hưởng sâu đậm văn hóa Khổng Mạnh, người Việt rất trọng chữ Hiếu
vì đó là nét đầu của các giá trị truyền thống, “Hiếu vi bách hạnh
chi tiên”. Người ở vai vế cao, tuổi tác cao thì được trọng vọng
hơn.
Đặc biệt, chúng ta rất chú trọng vai trò của mỗi người và mối tương
quan giữa các cá nhân trong gia đình với nhau. Khái niệm gia đình
của người Việt rộng rãi, bao gồm cả thân tộc, và không đặt giới
hạn thời gian, có nghĩa là một người được sinh ra trong một gia
tộc nào đó thì mang truyền thống, tên tuổi của tộc họ đó đến nhiều
thế hệ sau. Điều nầy được củng cố bằng các tập tục, lễ nghi, gia
phả của dòng họ. Bởi tính chất liên tục nầy, hành vi của một cá
nhân không phải chỉ giới hạn trong phạm vi cá nhân đó mà ảnh hưởng
cả dòng họ.
Tục ngữ ta thường nói,
“Một con sâu làm rầu nồi canh.” hay
“Một người làm quan, cả họ được nhờ”
Những vấn đề gia đình Việt Nam thường gặp
Tôi đã từng gặp những gia đình xem ra rất hạnh phúc, vợ chồng đẹp
đôi, có con cái, nhưng rồi kết thúc trong sự chia ly. Và điều đáng
buồn là phần đông sự đổ vỡ xảy ra khi con cái của họ đã lớn, kinh
tế ổn định, nghề nghiệp vững chãi. Nhưng vì sao cớ sự nên nông nổi?
Khi quan sát kỹ thì chúng ta thấy, họ sống trong căn nhà rộng mà
trống trải, giàu về tài chánh nhưng nghèo về tình cảm, thiếu nối
kết tinh thần, và không có sự cảm kích lẫn nhau. Họ thiếu quân bình
giữa việc làm và giải trí, giữa vật chất và tinh thần. Công việc
thường ngày của họ là lo đi làm, nấu ăn, đi chợ, trả bills, … là
những điều để bảo trì các nhu cầu thường dùng chứ không nhằm làm
thăng tiến quan hệ thân tình giữa các thành viên gia đình. Kiểu
mạnh ai nấy lo, mạnh ai nấy sống. Giống như người thuê phòng.
Phần đông người Mỹ ngày nay tin rằng, vấn đề đàm thoại là nguyên
do hàng đầu gây nên đổ vỡ gia đình, sau đó mới đến các vấn đề như
tiền bạc, thân thuộc nội ngoại hai bên, tình dục, quan hệ qúa khứ,
và con cái (National Communication Association, How Americans Communicate,
1999). Tôi nghĩ các nguyên do đổ vỡ gia đình của người Việt cũng
tương tự.
Thêm nữa, nhiều gia đình Việt, trong quá trình thích nghi vào xã
hội mới, đã nảy sinh các xung đột văn hóa và tập quán. Ví dụ như
họ thiếu tinh thần dân chủ, bình đẳng, thiếu tôn trọng ranh giới
của mỗi người, và thiếu tôn trọng quyền cá nhân là các giá trị mới
chúng ta hấp thụ nơi xã hội Hoa Kỳ.
Có một lần, khi đến đón con tại cơ sở các Soeurs Lasan, tôi đã chứng
kiến một cuộc cãi vã to tiếng giữa một người mẹ và cha mẹ của cô
ấy. Cô ta nói lớn tiếng, “Con đã nói rồi, buổi chiều để con đi đón
con, ba mẹ không cần tới đây!” Hai ông bà đã trọng tuổi phân bua,
“Thì ba mẹ ở nhà có làm gì đâu, thấy vợ chồng bây bận đi làm thì
đến đón giùm”. “Con không muốn! Con chỉ có giờ nầy để chơi với nó
thôi! Ba mẹ để tụi con yên!”
Vì ảnh hưởng của văn hoá cũ còn mạnh nên nhiều người vẫn còn cách
hành xử như ở Việt Nam là người ở vai vế cao, tuổi tác cao thì có
nhiều quyền hơn trong cách giải quyết vấn đề..
Một người bạn lớn tuổi của tôi có đứa con muốn mua nhà. Ông ta đã
liên lạc với một người bán nhà uy tín để giúp con. Thế rồi người
bán nhà tới đưa cả hai cha con đi coi nhà, nhưng sau nhiều ngày,
cậu con vẫn không mua được căn nào. Ba nó mới hỏi nó, “Tại sao mấy
căn đó đều được cả mà không chịu mua?” Nó mới nổi sùng mà nói, “Con
mua nhà hay ba mua nhà? Bà ấy kiếm nhà cho con mà cứ hỏi ý kiến
của ba là làm sao? Lần sau, con không đi nữa đâu!”
Vì vậy, chúng ta thấy rằng, ngay cả khi vì ngay tình và với thiện
chí, những người thân vẫn có thể xung khắc nhau như thường.
Gia đình lành mạnh:
Văn hào Leo Tolstoy nói, “Đau khổ thì mỗi nhà mỗi khác, nhưng những
kẻ hạnh phúc thường có điểm tương đồng”. Khi nghiên cứu các gia
đình lành mạnh, đa số chuyên gia tâm lý (Stinnett, Satir, Lewis
et al, Hill, Whitaker, Otto) nhận ra các yếu tố tương đồng sau:
• Đàm thoại cởi mở (Communication--direct and/or open)
• Niềm cảm kích, sự tôn trọng lẫn nhau (appreciation, respect for
one another)
• Đời sống tinh thần, tôn giáo cao (spiritual, religious commitment)
• Khả năng thích nghi, uyển chuyển (adaptability, flexibility)
• Rõ ràng trong các quy luật gia đình (clarity of family rules)
Vậy, thăng tiến các mối liên hệ gia đình như thế nào?
Một gia đình lành mạnh khi các thành viên trong nhà có mối liên
hệ chặt chẽ với nhau. Họ dành thì giờ cho nhau và thực sự thích
thú khi gần nhau. Sự gần gũi không phải là tình cờ, nhưng họ sắp
xếp thì giờ để cùng ăn uống, giải trí, làm việc chung. Các nghiên
cứu còn tìm ra điểm lý thú là các gia đình lành mạnh thường thích
sinh hoạt ngoài trời, vì họ không bị chi phối bởi điện thoại, truyền
hình hoặc các công việc nhà. Vì vậy, mỗi khi tụ họp gia đình, cần
tắt xeo-phôn và để các đồ chơi điện tử ở nhà.
Một gia đình lành mạnh có xung khắc không? Thật ra, xung khắc là
điều không thể tránh được trong các quan hệ gia đình, nhưng cách
họ đối phó với nó ra sao mới là vấn đề. Các nhà tâm lý nhìn nhận
có sự khác biệt về cách giải quyết xung đột giữa gia đình lành mạnh
và gia đình bất hoà. 
Khi có chuyện cãi cọ, những người trong gia đình bất hoà thường
tìm cách tự vệ, không chịu lắng nghe, không có lòng thông cảm với
người khác, và dùng lối nói “lấy người đối diện làm chủ từ” (You
Message).
Trong khi đó, khi có chuyện bất đồng, những người thuộc gia đình
lành mạnh thường chú tâm vào vấn đề cần giải quyết, sẵn sàng nhận
lỗi, biết lắng nghe, dùng lối nói “lấy tôi làm chủ từ” (I Message).
Khi có vấn đề, người trong gia đình lành mạnh không vội phản ứng
mà họ biết giữ bình tĩnh để tìm lối giải quyết. Đó là một cách lấy
“time-outs”—tạm nghỉ. Trước một vấn đề, họ thường đặt mình vào trong
trường hợp của người đối diện để hiểu người hơn, đó là phương pháp
“tự tranh luận” (dispute thinking).
Điều gì người thân cần nơi chúng ta?
Trước hết, đó là tình yêu thương
Không có gì hạnh phúc hơn khi được sống trong một gia đình mọi người
đối xử với nhau bằng tình yêu thương. Nhất là với tình yêu không
điều kiện, bất vụ lợi, mà ĐTC Benedictô thứ XVI gọi là tình yêu
agape, một thứ tình yêu được gói ghém và bắt rễ từ đức tin, từ Kinh
Thánh.
Thế nhưng, khi người thân chúng ta phạm lỗi, chúng ta có còn yêu
mến họ không? Đây là điều khó làm, nhưng đức ái Kitô giáo đòi buộc
chúng ta phải yêu mến họ mặc dù không chấp nhận lầm lỗi của họ.
Một cách cụ thể, chúng ta phải yêu như thế nào? Tôi không thấy ai
diễn tả điều nầy một cách súc tích mà cô đọng hơn cho bằng lời của
thánh Phaolô, “Đức mến thì nhẫn nhục, hiền hậu, không ghen tương,
không vênh vang, không tự đắc, không làm điều bất chính, không tìm
tư lợi, không nóng giận, không nuôi hận thù, không mừng khi thấy
sự gian ác, nhưng vui khi thấy điều chân thật. Đức mến tha thứ tất
cả, tin tưởng tất cả, hy vọng tất cả, chịu đựng tất cả. Đức mến
không bao giờ mất được.” (1Cr 13:4-8).
Sự tôn trọng
Thế nhưng, cũng có lúc thánh giá được gửi đến cho chúng ta. Có khi
chúng ta thấy người chung quanh mình khó thương qúa. Nếu khó thương
mà chúng ta còn phải ở với họ thì thái độ của chúng ta phải như
thế nào?
Trong một lớp học Bạo Hành Gia Đình (Domestic Violence), tôi nêu
câu hỏi, “Bạn muốn gì nơi người thân của mình?”, và các học viên
đã trả lời, điều cần nhất đó là tình yêu thương, sự tin tưởng, lòng
thành thật, và sự tôn trọng. Các yếu tố khác như sắc đẹp, tiền bạc,
tài năng không nằm trong những điều quan trọng nhất mà họ cần.
Nhưng khi thảo luận thêm và tôi yêu cầu họ chỉ chọn một điều thôi,
thì trên hết tất cả, một điều ai cũng cần là sự tôn trọng (respect).
Thực sự, đây là bí quyết của nghệ thuật sống mà tôi thấy còn cần
hơn cả tình yêu nữa. Tại sao?
Một anh nói rằng, tình yêu của anh ta đối với vợ bây giờ không còn
như trước. Anh ta ở với người vợ có con riêng, và đứa con nầy coi
anh không ra gì cả, mà mẹ nó thì bênh nó. Mỗi lần đi chơi về, ăn
cơm xong nó ném chén bát vào chậu rồi bỏ vào phòng riêng. Đến đi
anh ta la cậu ta thì bà vợ xông vào cãi, đến nỗi đi đến xô xát và
anh ta bị vô tù. Bây giờ, họ vẫn ở với nhau, và muốn gia đình yên
thì họ phải tôn trọng nhau, bởi vì nếu không thì anh sẽ bị vô tù
hoặc là phải chia tay.
Một anh khác có người vợ mắc tật đánh bài.. Bao nhiêu tiền bà đều
nướng vào sòng bài, và trong nhà có đồng nào là bà tìm cách lấy
hết. Tình yêu của anh đối với bả thì suy giảm lắm rồi, mà sự tin
tưởng thì không còn. Hàng tháng anh phải thủ một số tiền để trả
tiền nhà, tiền cơm nước, trả hóa đơn. Ngay cả chăm sóc con để đi
làm anh cũng không tin tưởng cô ta được, vì nhiều khi cô ta đi chơi
không về kịp giờ. Nhưng anh vẫn phải tôn trọng cổ, không dám đánh,
mà cũng không thể la lối chưởi bới được. Bởi làm như thế là có chuyện.
Vì sự tôn trọng là một yếu tố thiết yếu trong các quan hệ con người,
nên trong đàm thoại các hình thức tấn công đặc tính người khác thường
gây nên oán thù. Chúng ta không lạ gì khi vợ chồng bỏ nhau vì họ
thiếu tôn trọng qua cách cư xử và đối thoại. Khi một đứa con nghịch
ngợm, tình hình sẽ không tốt hơn nếu người vợ nói, “Ông dạy nó đi
kìa, ông giỏi lắm mà!”; hoặc người chồng nói, “Bà hiền lành lắm,
sao mà đẻ con như vậy?”
Tôn trọng là biết vai trò của mình, biết giới hạn của mình, không
dẫm chân lên người khác. Không đọc tư tưởng của người khác, không
thể nói, “Tôi đi guốc trong bụng bà”, ngay cả khi mình là chuyên
viên tâm lý có bằng hành nghề. Nó cũng có nghĩa là biết kềm chế
ý mình, biết chia sẻ quyền hành và trách nhiệm trong gia đình. Khi
có việc cần thì bàn bạc, hỏi ý kiến của người thân, hoặc của người
chuyên môn, biết lắng nghe, biết thuận theo lẽ phải.
Tôn trọng cũng có nghĩa là biết đàm thoại, biết dùng lời nói cho
dễ nghe, tránh việc nổi nóng, khi nóng giận thì biết lấy giờ “time-outs”—tạm
nghỉ, biết cám ơn, xin lỗi, khoan dung trước sự bất đồng, tế nhị
trong cách cư xử. Tránh việc phê bình, dẫu cho phê bình xây dựng,
mà thay vào đó bằng cách cho phản ảnh (feedback), có nghĩa là đặt
địa vị của mình vào địa vị của người đối diện để góp ý. Lão Tử,
một triết gia Trung Hoa, nói, “Biết phải mà cho mình phải là sai.
Biết sai mà cho mình sai mới là phải”. Chính thái độ nầy làm cho
chúng ta nhẫn nhục, khiêm tốn hơn trong cách cư xử nhằm duy trì
bầu khí gia đình.
Tóm lại, để thăng tiến các mối quan hệ gia đình thì chúng ta phải
đối đãi với nhau bằng sự tôn trọng. “Tương kính như tân” đó là một
nghệ thuật sống mà cha ông mình đã căn dặn. Tôi tin rằng nếu tôn
trọng đi trước, tình thương rồi sẽ đến sau.
Khi các mối tương quan gia đình của chúng ta được thăng tiến là
chúng ta đã thực hành sống đạo. Đức Giám Mục John R. Gorman, một
tâm lý gia và cũng là một nhà trí thức của Công Giáo Mỹ, đã nói,
“Con người ta cần hai điều: điều để tin và điều để thuộc về”. Một
gia đình thành công là một nơi cả hai nhu cầu nầy gặp gỡ. Gia đình
là nơi để nuôi dưỡng đức tin và là nơi mỗi thành viên nương tựa,
khi vui cũng như lúc buồn. Đây chính là môi trường căn bản mà các
Kitô chúng ta cần chinh phục trong cuộc sống hành đạo.
Trần Hiếu
